Wat zijn de 5 soorten motorische vaardigheden
Onze bewegingen en dagelijkse handelingen rusten op motorische vaardigheden. Denk aan een kind dat leert lopen, een sporter die zijn prestaties aanscherpt of een ouder die zelfstandigheid wil behouden – inzicht in de verschillende soorten motorische vaardigheden is cruciaal voor groei, herstel en topprestaties. Dit artikel belicht de vijf kerncategorieën, onderzoekt hun samenhang en laat zien hoe ze zich ontwikkelen in elke levensfase.
Wat zijn motorische vaardigheden precies en waarom zijn ze belangrijk?
Motorische vaardigheden geven aan hoe goed het zenuwstelsel bewegingen kan plannen, uitvoeren en regelen. Ze gaan verder dan alleen spierkracht; het gaat om de fijne samenwerking tussen hersenen, zenuwen, spieren en zintuigen. Vanaf de geboorte groeien deze vaardigheden aan, en ze blijven zich verfijnen door oefening en levenservaring. Een gezonde motorische ontwikkeling is essentieel voor:
- Zelfredzaamheid in het dagelijks leven, zoals aankleden, eten en schrijven
- Schoolsucces, met name schrijven, knippen en knutselen
- Sociale betrokkenheid, zoals spelen, sporten en dansen
- Voorkomen van blessures en ondersteunen van revalidatie
- Cognitieve groei en zelfvertrouwen
Als één of meer soorten motorische vaardigheden achterblijven, kan dat leiden tot frustratie, minder deelname aan activiteiten en ontwikkelingsvertraging. Maar met vroegtijdige opsporing en gerichte ondersteuning kan er juist een grote positieve verandering plaatsvinden.
Welke zijn de 5 soorten motorische vaardigheden?
De vijf soorten motorische vaardigheden worden vaak ingedeeld op bewegingscomplexiteit, betrokken spiergroepen en het doel van de beweging. Deze indeling helpt therapeuten, onderwijsprofessionals en trainers bij het uitvoeren van gerichte observaties en interventies.
1. Grote motorische vaardigheden (Gross Motor Skills)
Grote motorische vaardigheden hebben te maken met bewegingen van de grote spiergroepen in het lichaam en zijn onmisbaar voor mobiliteit, evenwicht en lichaamsbeheersing. Bij kinderen ontwikkelen deze vaardigheden zich meestal als eerste en vormen ze de basis voor meer verfijnde bewegingen.
Voorbeelden:
- Lopen, rennen, springen
- Klimmen, klauteren, zwemmen
- Balans houden op één been
- Een bal vangen, gooien of trappen
- Fietsen, skeeleren, dansen
Ontwikkelingsmijlpaal: Baby's heffen hun hoofd meestal op rond 3-4 maanden, kunnen rond 6 maanden zelfstandig zitten, lopen vaak onafhankelijk vanaf 12 maanden, en tussen 2 en 3 jaar zijn ze in staat om te springen en op één been te balanceren.
Factoren die invloed hebben: Spiertonus, kracht, coördinatie, proprioceptie (lichaamsbewustzijn) en vestibulaire functie (evenwicht).
2. Kleine motorische vaardigheden (Fine Motor Skills)
Kleine motorische vaardigheden betreffen nauwkeurige bewegingen van de kleine spiergroepen, vooral in handen en vingers, maar ook in voeten en rond de mond (orale motoriek). Ze zijn essentieel voor taken die precisie en vingervlugheid vereisen.
Voorbeelden:
- Schrijven, tekenen, kleuren
- Knippen met een schaar
- Knopen dichtmaken, ritsen gebruiken
- Besteek gebruiken (lepel, vork, mes)
- Puzzels maken, kralen rijgen
- Een pen of potlood vasthouden (greep)
Ontwikkelingsmijlpaal: Rond 9-12 maanden ontwikkelen baby's de pincergreep (duim en wijsvinger), tussen 2-3 jaar kunnen ze cirkels tekenen en beginnen met scharen gebruiken, en rond 5-6 jaar ontwikkelen ze een dynamische driepuntsgreep voor schrijven.
Factoren die invloed hebben: Hand-oogcoördinatie, vingervaardigheid, handkracht, tactiele perceptie en aandachtsspanning.
3. Orale motorische vaardigheden (Oral Motor Skills)
Orale motorische vaardigheden hebben betrekking op de bewegingen en coördinatie van de spieren rond mond, kaak, tong en lippen. Ze vormen de basis voor essentiële functies zoals eten, drinken, spreken en gezichtsuitdrukkingen.
Voorbeelden:
- Zuigen, happen, kauwen en slikken
- Spraakproductie (articulatie van klanken)
- Gezichtsuitdrukkingen maken (glimlachen, fronsen)
- Flessen of borstvoeding geven
- Overgang van vloeibaar naar vast voedsel
- Fluiten of een blaasinstrument bespelen
Ontwikkelingsmijlpaal: Zuigen is een aangeboren reflex, rond 4-6 maanden beginnen baby's met happen en kauwen van gepureerd voedsel, rond het eerste jaar kunnen ze zelfstandig uit een beker drinken, en tussen 2-3 jaar ontwikkelen ze de meeste spraakklanken.
Factoren die invloed hebben: Spiertonus in het gezicht, zintuiglijke gevoeligheid in de mond, coördinatie tussen zuigen, happen en slikken, en neurologische integriteit.
4. Oog-hand coördinatie (Hand-Eye Coordination)
Oog-hand coördinatie verwijst naar het vermogen om visuele signalen te interpreteren en hierop gerichte handbewegingen uit te voeren. Het vormt een essentiële schakel tussen waarneming en actie en is fundamenteel voor vrijwel alle doelgerichte bewegingen.
Voorbeelden:
- Een bal opvangen of terugslaan
- Netjes schrijven binnen de marges van een lijntje
- Een naald door een oogje halen
- Etenswaren met een vork naar de mond brengen
- Videogames besturen
- Sporten beoefenen zoals tennis, honkbal of basketbal
- Een onbekend spel onder de knie krijgen
- Een hindernisbaan verzinnen en vervolgens afleggen
- Een recept dat je nog nooit gemaakt hebt, stap voor stap volgen
- Je aankleden op een manier die voor jou volledig nieuw is
- Een dansroutine leren uitvoeren die je nog nooit eerder gedaan hebt
- Werken met een gereedschap waar je nog geen ervaring mee hebt
- Onvoldoende controle bij grote motorische vaardigheden, zoals balans, kan het lastig maken om fijne motorische handelingen uit te voeren terwijl men zit of staat – denk aan schrijven aan een tafel waarbij het bovenlichaam niet stabiel genoeg is.
- Moeite met oog-hand coördinatie kan zowel het vangen van een bal (wat onder grote motoriek valt) als het schrijven (wat onder fijne motoriek valt) belemmeren.
- Problemen met de orale motoriek kunnen leiden tot moeite tijdens het eten, wat opnieuw invloed kan hebben op de beschikbare energie en concentratie die nodig zijn voor het ontwikkelen van andere motorische vaardigheden.
- Een tekort aan motorisch plannen kan het aanleren van zowel nieuwe grote als fijne motorische vaardigheden bemoeilijken, omdat het kind moeite heeft met het bedenken van hoe de beweging precies uitgevoerd moet worden.
- Zorg dat het leuk en motiverend is: kinderen leren het effectiefst wanneer ze plezier beleven aan de activiteit.
- Bied een gevarieerd aanbod: verschillende soorten activiteiten spreken verschillende onderdelen van de motorische ontwikkeling aan.
- Laat voldoende ruimte voor herhaling: vaardigheden worden verfijnd en geautomatiseerd door herhaalde oefening.
- Stem de moeilijkheidsgraad af op het kind: de opdracht moet uitdagend genoeg zijn om ontwikkeling te triggeren, maar niet zo lastig dat het leidt tot ontmoediging of frustratie.
- Geef directe en specifieke feedback: dit ondersteunt het kind bij het corrigeren en verfijnen van de beweging.
- Stimuleer zelfstandig denken: laat kinderen zelf uitzoeken hoe zij een bepaalde taak het beste kunnen aanpakken en uitvoeren.
- Onvermogen om het hoofd op te tillen rond de leeftijd van 3-4 maanden
- Niet in staat om te rollen rond de leeftijd van 6 maanden
- Niet kunnen zitten zonder ondersteuning rond de leeftijd van 8 maanden
- Niet kruipen of zich op andere wijze voortbewegen rond de leeftijd van 10-12 maanden
- Moeite met zuigen of slikken tijdens het voeden
- Weinig beweging in armen en benen
- Niet kunnen lopen rond de leeftijd van 18 maanden
- Moeite met trappen op en af rond de leeftijd van 2 jaar
- Niet kunnen springen met beide voeten rond de leeftijd van 2,5 jaar
- Moeite met zelfstandig eten met een lepel rond de leeftijd van 2 jaar
- Niet kunnen krabbelen of cirkels tekenen rond de leeftijd van 3 jaar
- Vaak vallen of onhandig overkomen tijdens bewegen
- Moeite met fietsen zonder zijwieltjes rond de leeftijd van 5-6 jaar
- Niet kunnen vangen of gooien van een bal rond de leeftijd van 4-5 jaar
- Moeite met het gebruiken van een schaar rond de leeftijd van 4 jaar
- Onleesbaar handschrift ondanks oefenen rond de leeftijd van 6-7 jaar
- Moeite met aankleden, zoals knopen dichtmaken of ritsen gebruiken, rond de leeftijd van 5-6 jaar
- Vaak struikelen of tegen voorwerpen botsen
- Vermijden van fysieke activiteiten of sport
- Frustratie ervaren bij het leren van nieuwe bewegingen
- Grote motorische vaardigheden: Bewegingen die worden uitgevoerd door grote spiergroepen, gericht op mobiliteit en lichaamscontrole (zoals lopen, springen, balanceren).
- Kleine motorische vaardigheden: Nauwkeurige bewegingen van handen en vingers die nodig zijn voor precisietaken (zoals schrijven, knippen, knopen dichtmaken).
- Orale motorische vaardigheden: Bewegingen van mond, tong en lippen die nodig zijn voor eten, spreken en het maken van gezichtsuitdrukkingen.
- Oog-hand coördinatie: Het proces waarbij visuele informatie wordt gebruikt om handbewegingen te sturen (bijvoorbeeld bij vangen, schrijven of sporten).
- Motorisch plannen: Het vermogen om nieuwe bewegingen te bedenken, te plannen en vervolgens uit te voeren (bijvoorbeeld bij het leren van nieuwe taken of het zich aanpassen aan veranderingen).
- Atleten die hun techniek verfijnen binnen hun sport
- Mensen die herstellen van een beroerte of een fysieke blessure
- Ouderen die hun balans en coördinatie willen behouden om valincidenten te voorkomen
- Personen die een nieuw muziekinstrument leren bespelen
- Dansers die nieuwe choreografieën onder de knie krijgen
- Consistentie: Bij dyspraxie treden de problemen voortdurend op en zijn ze niet gebonden aan specifieke situaties, terwijl een gewone achterstand meestal taakgebonden is en vaak kan worden ingehaald door gerichte oefening.
- Motorisch plannen: De kern van dyspraxie ligt in een stoornis in het motorisch plannen (praxis), waarbij het lastig is om voor jezelf te bepalen hoe een beweging uitgevoerd dient te worden, zelfs wanneer je die beweging eerder hebt gezien of zelf hebt uitgevoerd.
- Impact: Dyspraxie heeft vaak een breedgaand effect, met invloed op zowel grove als fijne motoriek, spraak en organisatorische vaardigheden, terwijl een gewone achterstand meestal meer plaatselijk van aard is.
- Diagnose: De vaststelling van dyspraxie gebeurt door specialisten, zoals kinderfysiotherapeuten, ergotherapeuten of kinderartsen, op grond van vastgestelde diagnostische criteria en na uitsluiting van andere mogelijke oorzaken.
- Baby's (0-1 jaar): Meerdere keren per dag interactief buikliggen spelen (tummy time) terwijl wakker, met een minimum van 30 minuten verspreid over de dag voor baby's die nog niet zelfstandig kunnen bewegen.
- Peuters (1-2 jaar): Minimaal 180 minuten (3 uur) per dag aan diverse vormen van fysieke activiteit, ongeacht de intensiteit, inclusief actief spel.
- Kleuters en jongere schoolkinderen (3-4 jaar): Minimaal 180 minuten (3 uur) per dag, waarvan ten minste 60 minuten besteed moet worden aan matig tot intensieve inspanning.
- Oudere schoolkinderen en jongeren (5-17 jaar): Minimaal 60 minuten per dag aan matig tot intensieve lichamelijke activiteit, inclusief bot- en spierversterkende oefeningen op ten minste drie dagen per week.
- Verdringing van fysieke activiteit: Tijd die wordt besteed aan schermen, is tijd die niet kan worden gebruikt voor actief spelen, bewegen en het oefenen van motorische vaardigheden.
- Passieve consumptie: Veel vormen van schermgebruik, zoals passief video kijken, vereisen weinig of geen lichamelijke inspanning, waardoor de mogelijkheden voor motorische oefening afnemen.
- Invloed op slaap: Schermtijd, met name vlak voor het slapengaan, kan de slaapkwaliteit en -duur verstoren, en slaap is essentieel voor zowel motorisch leren als lichamelijk herstel.
- Visuele overbelasting: Sommige studies wijzen erop dat zeer snelle beeldwisselingen in bepaalde media de ontwikkeling van visuele aandacht en oogtracking kunnen beïnvloeden, wat gevolgen heeft voor de oog-hand coördinatie.
- Houding en spierspanning: Langdurig apparaatgebruik kan leiden tot een ongezonde houding en overmatige spierspanning in nek, schouders en handen, wat fijne motorische taken juist bemoeilijkt.
- Voor kinderen jonger dan 18 maanden wordt geen schermtijd aangeraden, uitgezonderd videobellen met familie of bekenden.
- Voor kinderen tussen 18 en 24 maanden wordt geadviseerd om alleen hoogwaardige programma's te kiezen, en deze altijd samen met een ouder of verzorger te bekijken.
- Kinderen tussen de 2 en 5 jaar oud mogen maximaal één uur per dag aan hoogwaardige programma's besteden.
- Voor kinderen van zes jaar en ouder geldt dat consistente grenzen nodig zijn om ervoor te zorgen dat schermtijd geen belemmering vormt voor slaap, lichaamsbeweging of andere essentiële gezondheidsgerelateerde gedragingen.
- Grote motorische vaardigheden: Jongens vertonen vaak eerder vaardigheden gerelateerd aan kracht en explosieve kracht, zoals hardlopen, springen en een bal gooien, terwijl meisjes soms eerder vaardigheden laten zien die verband houden met flexibiliteit en balans, bijvoorbeeld bij dans of turnen. Deze verschillen worden meestal duidelijker rond de puberteit door hormonale veranderingen.
- Kleine motorische vaardigheden: Meisjes ontwikkelen soms iets eerder fijne motorische vaardigheden zoals tekenen, schrijven en knutselen, mogelijk door een iets vroegere rijping van de fijne motoriek en een iets grotere belangstelling voor dit type activiteiten in de vroege kindertijd.
- Orale motorische vaardigheden en spraak: Meisjes vertonen soms een iets eerder ontwikkelde spraak- en taalvaardigheid, wat samen kan hangen met de ontwikkeling van orale motoriek.
- Belangrijke nuance: Deze observaties zijn gebaseerd op populatiegemiddelden. Veel jongens blinken uit in fijne motoriek, en veel meisjes presteren uitstekend in grote motoriek of krachtgerichte sporten. Factoren zoals individuele interesses, mogelijkheden tot oefenen, aanmoediging en lichaamsbouw hebben vaak een grotere invloed dan geslacht alleen.
- Sociale invloeden: Maatschappelijke verwachtingen en de soorten activiteiten waarin kinderen worden gestimuleerd, kunnen ook een rol spelen in de waargenomen verschillen – bijvoorbeeld dat jongens vaker worden aangemoedigd om balspellen te spelen en meisjes vaker om te dansen of te turnen.
Ontwikkelingsmijlpaal: Zuigelingen starten rond de 3-4 maanden met het visueel volgen van bewegende voorwerpen, rond de 6 maanden zijn ze in staat om gezien voorwerp vast te pakken, en tussen 1 en 2 jaar ontwikkelen ze de vaardigheid om voorwerpen gericht te werpen of te slaan.
Factoren die invloed hebben: Visuele scherpte, het vermogen om bewegende voorwerpen te volgen, diepte-inschatting, motorische planning en snelheid van reactie.
5. Motorisch plannen en sequencen (Motor Planning and Sequencing)
Motorisch plannen, ook bekend als praxis, betreft het vermogen om een nieuwe beweging te verzinnen, te plannen en vervolgens uit te voeren. Het draait niet alleen om de uitvoering zelf, maar om het kunnen bedenken van hoe een actie uitgevoerd moet worden voordat deze wordt uitgevoerd. Dit is cruciaal bij het aanleren van nieuwe vaardigheden en het zich aanpassen aan veranderende omstandigheden.
Voorbeelden:
Ontwikkelingsmijlpaal: Peuters beginnen rond de 2-3 jaar met het nabootsen van nieuwe bewegingen nadat ze deze hebben gezien gedemonstreerd, rond de 4-5 jaar kunnen ze meerstapsinstructies opvolgen voor taken die ze nog niet kennen, en op schoolleeftijd zijn ze in staat om complexe taken zelfstandig te plannen en uit te voeren.
Factoren die invloed hebben: Cognitieve processen zoals werkgeheugen en aandacht, zintuiglijke integratie, motorisch geheugen en het vermogen om feedback te gebruiken om bewegingen bij te stellen.
Hoe hangen deze vijf soorten motorische vaardigheden samen?
De vijf categorieën van motorische vaardigheden zijn nauw met elkaar verweven en bouwen vaak voort op elkaar. Een beperking in het ene domein kan daardoor gevolgen hebben voor de ontwikkeling in een ander domein. Zo bijvoorbeeld:
Daarom hanteren therapeuten en onderwijsprofessionals vaak een integrale benadering, waarbij zij onderzoeken hoe deze verschillende vaardigheden samenwerken in alledaagse, functionele situaties zoals aankleden, sporten of schoolse taken uitvoeren.
Hoe kunnen deze vaardigheden worden gestimuleerd en ontwikkeld?
Motorische vaardigheden ontwikkelen zich optimaal wanneer kinderen betekenisvolle, uitdagende maar haalbare oefeningen krijgen aangeboden binnen een veilige en ondersteunende omgeving. De crux zit hem in het geven van voldoende oefenkansen met een passend niveau van uitdaging.
Algemene principes voor stimulatie:
Specifieke activiteiten per vaardigheidstype:
| Vaardigheidstype | Aanbevolen activiteiten | Passende leeftijdsgroep |
|---|---|---|
| Grote motorische vaardigheden | Obstacle parcoursen, dansen, zwemmen, fietsen, balspelletjes, klimmen op klimtoestellen | Geschikt voor alle leeftijden, mits aangepast aan het individuele niveau |
| Kleine motorische vaardigheden | Knutselactiviteiten (knippen, plakken, tekenen), puzzels maken, kralen rijgen, knopen dichtdoen, met klei werken, bestek gebruiken tijdens het eten | Vanaf de peuterschoolleeftijd en ouder |
| Orale motorische vaardigheden | Blazen van zeepbellen of muziekinstrumenten, eten met verschillende texturen, gebruik maken van rietjes, sprekoefeningen doen en gezichtsspiegels gebruiken | Van baby tot peuter, met name cruciaal in de eerste levensjaren |
| Oog-hand coördinatie | Ballenspelen, videogamen (met mate), vangen en gooien, tekenen naar voorbeeld, naaldwerk, spelen met bouwstenen | Peuterschoolleeftijd en ouder |
| Motorisch plannen | Nieuwe spellen leren, koken aan de hand van recepten, hindernisbanen ontwerpen, creatief bouwen, rolspelen en dansroutines aanleren | Vanaf peuterschoolleeftijd, maar bijzonder relevant voor schoolkinderen |
Wanneer moet men zich zorgen maken over de ontwikkeling van motorische vaardigheden?
Hoewel elk kind zijn eigen ontwikkelingsritme heeft, kunnen bepaalde signalen wijzen op een mogelijke ontwikkelingsachterstand waar professionele begeleiding aangewezen is. Het is belangrijk te beseffen dat variatie normaal is, maar aanhoudende achterstanden op meerdere gebieden of een duidelijke regressie in vaardigheden aandacht vragen.
Signalen om op te letten per leeftijdsgroep:
Baby's (0-12 maanden)
Peuters (1-3 jaar)
Kleuters en schoolkinderen (3+ jaar)
Wanneer één of meer van deze signalen consequent aanwezig zijn, kan een evaluatie door een kinderfysiotherapeut, ergotherapeut of logopedist (specifiek voor orale motoriek) waardevolle inzichten opleveren en gerichte interventies mogelijk maken.
Wat is het verschil tussen motorische vaardigheden en motorische ontwikkeling?
Hoewel de termen vaak door elkaar worden gebruikt, bestaat er een subtiel maar essentieel onderscheid:
Motorische vaardigheden betreffen de specifieke bekwaamheden om bewegingen uit te voeren (bijvoorbeeld: kunnen springen, kunnen schrijven met een potlood). Ze vormen de wat van beweging - de concrete bekwaamheden die iemand bezit.
Motorische ontwikkeling verwijst naar het proces waarin deze vaardigheden ontstaan, veranderen en verfijnen in de loop van de tijd. Het is de hoe en wanneer - het traject van groei, leren en aanpassing dat leidt tot het bezitten van bepaalde vaardigheden.
Stel je motorische vaardigheden voor als het gereedschap in een gereedschapskist, en motorische ontwikkeling als het proces waarbij dat gereedschap wordt gemaakt, verfijnd en toegevoegd aan de kist gedurende iemands leven.
Kort samengevat
Veelgestelde vragen over motorische vaardigheden
Kunnen motorische vaardigheden op latere leeftijd nog worden verbeterd?
Ja, absoluut! Hoewel de jeugd een kritieke fase vormt voor motorische ontwikkeling dankzij de hoge plasticiteit van het ontwikkelende brein, blijft het zenuwstelsel gedurende het hele leven in staat om te leren en zich aan te passen dankzij neuroplasticiteit. Volwassenen kunnen hun motorische vaardigheden verbeteren door gerichte training, zoals:
Het kernidee is duidelijk: met passende uitdaging en zinvolle oefening kan men verbeteren, op elke leeftijd. Maar vergeleken met de kindertijd vraagt dit vaak om meer tijd en een grotere mate van consistentie.
Wat is het verschil tussen dyspraxie en een gewone achterstand in motorische vaardigheden?
Dyspraxie, ook bekend als ontwikkelingscoördinatiestoornis (DCD), is een neurologische aandoening gekenmerkt door blijvende moeilijkheden bij het plannen en uitvoeren van gecoördineerde bewegingen, ondanks normale intelligentie en afwezigheid van een duidelijke medische oorzaak. Het onderscheidt zich van een tijdelijke achterstand op verschillende essentiële punten.
Een kind met een tijdelijke achterstand kan vaak snel vooruitgang boeken bij gerichte oefening, terwijl dyspraxie meestal langdurige begeleiding en aanpassingen vereist, hoewel ook hier verbetering mogelijk is met passende interventie.
Hoeveel tijd moeten kinderen besteden aan fysieke activiteit voor optimale motorische ontwikkeling?
Volgens de bewegingsrichtlijnen van organisaties zoals de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en nationale gezondheidsraden verschilt de benodigde hoeveelheid fysieke activiteit voor kinderen per leeftijdsgroep.
Deze richtlijnen leggen naast de hoeveelheid ook de nadruk op de kwaliteit van beweging: variatie, plezier en leeftijdsgerichte uitdaging zijn cruciaal voor een optimale motorische ontwikkeling. Naast gestructureerde sporten tellen ook vrij spelen, buitenspelen en actief vervoer (zoals lopen of fietsen) mee voor het behalen van deze bewegingsnormen.
Kan te veel schermtijd negatief invloed hebben op de ontwikkeling van motorische vaardigheden?
Ja, uit onderzoek blijkt dat overmatig schermgebruik een negatief effect kan hebben op de motorische ontwikkeling, vooral bij jonge kinderen, om verschillende belangrijke redenen.
De Amerikaanse Academie voor Kindergeneeskunde (AAP) geeft onder andere de volgende aanbevelingen:
Het doel is niet om schermtijd volledig te verbieden, maar wel om deze in evenwicht te brengen met voldoende gelegenheden voor actieve beweging en praktijkgericht leren.
Zijn jongens en meisjes verschillend in hun ontwikkeling van motorische vaardigheden?
Hoewel er gemiddelde verschillen zijn in de motorische ontwikkeling tussen jongens en meisjes, is het essentieel te benadrukken dat de overlap groot is en individuele variatie veel significanter is dan geslachtsspecifieke patronen. Enkele waargenomen trends zijn:
De meest effectieve benadering is om elk kind als uniek individu te zien, hen een breed scala aan bewegingsmogelijkheden aan te bieden, en hun persoonlijke sterktes en interesses te volgen in plaats van te verwachten dat zij zich zullen schikken naar geslachtstereotypen.